اصول ايمني و كار در آزمايشگاه هاي علوم زيستي

به وب سايت آموزش زيست شناسی خوش آمديد

اصول ایمنی و کار در آزمایشگاه های علوم زیستی

با شروع تحقيقات بيولوژيك در آزمايشگاه هاي علوم زيستي همواره امكان آلودگي با عوامل ميكروبي وجود داشته است. آلودگي با باكتري ها از اولين خطرات بوده است. اما با شروع تحقيقات ويروسي و فناوري هاي ژنتيك از جمله پژوهشهاي تهيه DNA نوتركيب اين مخاطرات افزايش يافته اند. به اين ترتيب اهميت آشنايي با اصول كار در آزمايشگاه ها افزايش مي يابد و بر همين مبنا قوانيني براي فعاليت در آزمايشگاه هاي علوم زيستي مقرر شده است. وجود مواد و ابزار كار آمد جهت فعاليت در آزمايشگاه هاي علوم زيستي لازم است. اما وجود آموزشي دقيق از طرف افراد كار آمد و مطلع نيازي ضروري است و لازم است تمامي افرادي كه قرار است در آزمايشگاه مشغول به كار شوند ابتدا به طور دقيق و زير نظر مسئول آزمايشگاه يا نماينده ايشان آموزش داده شوند.

مسائلي مثل پوشيدن دستكش، شستن دستها و استفاده از روپوش از جمله مسائلي است كه بايد است در هر آزمايشگاهي رعايت شوند. اما در آزمايشگاه هاي مختلف بسته به نوع كاري كه انجام مي شود قوانيني مطرح مي شود كه هر فرد لازم است خود را مقيد به انجام آنها بداند.

ايمني زيستي سطح1:                                       biosafety level I:

در اين سطح از ايمني با ميكروبهايي كار مي شود كه در افراد سالم بيماري ايجاد نمي كنند و كمترين خطر را براي افراد دارند. براي مثال مي توان به آزمايشگاه هايي اشاره كرد كه بهداشت آب يا مواد غذايي را مورد بررسي قرار مي دهند و همچنين كار بر روي ارگانيسمهايي كه عامل بيماري هاي عفوني نمي باشند. افرادي كه در اين آزمايشگاه ها كار مي كنند بايد با علوم ميكروب شناسي آشنايي داشته باشند و در ابتدا زيرنظر يك متخصص آموزش هاي اوليه را ديده باشند. در آزمايشگاه با سطح ايمني I موارد زير بايد رعايت شوند:

الف) سطوح كار بايد هر روز يك بار كاملاً ضد عفوني شوند. سطوح بايد طوري باشند كه به راحتي قابل تميز كردن باشند و درز يا شكافي نداشته باشند. وسايل آزمايشگاهي بايد در جاي خود محكم باشند و سطوح كار به شوينده ها و اسيدها مقاوم باشند.

ب) مواد آلوده ابتدا ضد عفوني شده و بعد دفع شوند. مواد دفعي بايد در ظروف درب دار و بدون نشت نگه داري و خارج شوند.

ج) خوردن، آشاميدن، سيگار كشيدن و آرايش در اين آزمايشگاه ها ممنوع مي باشد. همچنين براي نگه داري مواد غذايي لازم است از يخچال جداگانه استفاده شود.

د) براي برداشتن مواد شيميايي يا بيولوژيك با پيپت بايد از ابزار آن ( پيپتور و يا بالب مخصوص) استفاده كرد و از مكيدن با دهان خود داري كرد.

ه) قبل از خروج از آزمايشگاه لازم است دستها شسته شوند. حد اقل 20 ثانيه بايد صابون با دستها در تماس باشد.

و) پنجره ها بايد مجهز به توري باشند تا حشرات يا حيوانات ديگر اجازه ورود به محيط آزمايشگاه را نداشته باشند.

ز) دستشويي در نزديك درب خروجي باشد و خشك كردن دستها با حوله كاغذي قبل از خروج الزامي است.

ايمني زيستي سطح 2:                                        biosafety level II:

در آزمايشگاه هايي كه ايمني زيستي سطح II بايد در آنها رعايت شود خطرات بيشتري افراد را تهديد مي كند. در اين آزمايشگاه ها معمولاً با تكنيكهاي مهندسي ژنتيك و فراورده هاي بيولوژيك نيز كار مي شود.   تكنيكهايي مثل PCR وتهيه DNA نوتركيب معمولاً در اين آزمايشگا ه ها انجام مي گيرد. تمام نكاتي كه در مورد ايمني زيستي سطح I به آنها اشاره شد، در اين سطح هم لازم است كه رعايت شوند. اما علاوه بر آنها به خاطر مخاطراتي كه كار در اين آزمايشگاه ها دارند لازم است كه موارد ديگري هم مورد توجه قرار گيرند.

الف) حتماً مواد آلوده ابتدا در ظروف مخصوص اتوكلاو شده و بعد دفع شوند. ظروف بايد طوري باشند كه چيزي از آنها نشت نكند.

ب) تنها افرادي مي توانند با ارگانيسمهاي بيماريزا كار كنند كه عليه آنها واكسينه شده باشند. كار با ميكروبهاي حاوي DNA نوتركيب قوانين خاص خود را دارد و تنها افراد كار آمد بايد با آنها كار كنند.

ج) قبل از ورود به آزمايشگاه لازم است كه روپوش پوشيده شود و هنگام خروج نيز از بدن خارج شود.

د) ضمن كار با ارگانيسمهاي حاوي DNA نوتركيب لازم است كه دستكش مطمئن پوشيده شود و از آلودگي دستها و بدن با اين مواد و ساير مواد شيميايي به طور كلي اجتناب كرد. هر فرد قبل از انجام به كار در آزمايشگاه موظف است در ارتباط با مواد مختلفي كه قرار است با آنها كار كند آشنايي داشته باشد و نحوه آلودگي زدايي مربوط به هر كدام را نيز فرا گرفته باشد.

ه) هر گونه آلودگي محيط يا لباس بايد فوراً به مسئول آزمايشگاه گزارش داده شود. رفع آلودگي بايد به سرعت انجام شود و محيط آلوده با علائم هشدار دهنده به ديگران معرفي شود.

و) لازم است از ايجاد آئروسول در محيط جلوگيري شود. استفاده از هودهاي بيولوژيك كلاس I و يا II الزامي است.

ز) كليه وسايل بايد بعد از كار تميز شوند. تميز كردن سانتريفيوژ، ترازو و شستن PH متر الزامي است.

ح) بهتر است كه در كنار هر كدام از وسايل دفتري وجود داشته باشد كه هر فرد بعد از استفاده نام خود را در آن درج كند و نوع ماده اي كه با آن كار كرده و زمان فعاليت خود را ياد داشت كند.

ط) هر آزمايشگاه بايد تحت نظارت يك مسئول آگاه باشد و همواره در جريان مسائل آزمايشگاه و آلودگي هاي احتمالي قرار گيرد.

ايمني زيستي سطح 3:                                      biosafety level III:

در اين سطح با ارگانيسمهاي خطرناك كار مي شود. امكان آلودگي و بيماري هاي كشنده در اين سطح بسيار زياد است. افراد لازم است تحت آموزشهاي ويژه قرار گيرند و فعاليت ها همواره زير هودهاي بيولوژيك و با استفاده از لباسهاي مخصوص انجام گيرد. تمام اصول مربوط به ايمني زيستي سطح I و ايمني زيستي سطح II در اين آزمايشگاه ها نيز حكمفرما مي باشند. علاوه بر اين لازم است كه نكات ديگري نيز مد نظر گرفته شوند.

الف) ورود افراد متفرقه و غير مسئول و مخصوصاً كودكان به اين آزمايشگاه ها ممنوع مي باشد.

ب) تمام علائم هشدار دهنده بايد به درب آزمايشگاه نصب شوند. اين علائم بايد گوياي نوع ميكرو ارگانيسمي كه با آنها كار مي شود و يا نوع مواد راديواكتيو و.... باشد.

ج) تمام كارها بايد زير هودهاي بيولوژيك( كلاسIII,II,I) كار شوند و نه در محيط آزاد آزمايشگاه. سطح هود بايد كاملاًَ بعد از كار آلودگي زدايي شود. بهتر است از دستمال هاي كاغذي و جاذبي كه زير آنها يك لايه پلاستيك جهت جلوگيري از نشت وجود دارد استفاده شود و بعد از كار اتوكلاو شده و دفع شود.

د) روپوش آزمايشگاهي بايد به كمك گان محافظت شود و بلافاصله بعد از كار بايد گان را اتوكلاو كرد و يا دور انداخت.

ه) استفاده از دستكش و ماسك الزامي است. ضمن كار بايد از صحبت هاي غير ضروري اجتناب كرد.

و) محيط آزمايشگاه به كمك دو درب از محيط بيرون جدا مي شود. فضاي بين دو درب، مكاني براي تعويض لباس است. ضمن اين كه باز بودن يك درب و بسته بودن درب ديگر از انتشار آلودگي به محيط بيرون جلوگيري مي كند.

ز) كليه گازهايي كه از آزمايشگاه خارج مي شوند لازم است از فيلتر هاي مخصوص عبور داده شوند.

ح) كليه سطوح كار و كف آزمايشگاه بايد قابل شستشو و آلودگي زدايي باشند. هيچ منفذي نبايد در سطوح و ديواره ها موجود باشد.

ايمني زيستي سطح 4:                                        biosafety level IV:

اين سطح از ايمني مخصوص آزمايشگاه ها و يا كار با ارگانيسمهاي نوتركيبي است كه امكان بيماري زا بودن آنها حتمي است. كار با عوامل ناشناخته و مرگبار مستلزم آشنايي با اين سطح از ايمني است.

تمام قوانين مربوط به ايمني در سطوح گذشته بايد اجرا شوند. اما به سبب خطراتي كه افراد را در اين آزمايشگاه ها تهديد مي كند لازم است كه اصول ايمني با دقت بيشتري رعايت شوند.

الف) تمام كارها زير هودهاي بيولوژيك كلاسIII انجام مي شوند.

ب) تمام مواد و وسايل و حتي لباسها قبل از خارج كردن از آزمايشگاه لازم است استريل شوند.

ج) تنها افرادي كه مستقيماً با كار در ارتباط هستند, حق ورود به آزمايشگاه را دارند. درب هرآزمايشگاه بايد قفل داشته باشد تا فقط افراد مسئول بتوانند وارد آزمايشگاه شوند.

د) ورود و خروج افراد از طريق محلي امكان پذير است كه دو درب داشته باشد. در فضاي بين دو درب امكان دوش گرفتن و تعويض لباس وجود دارد. لباسها در همان مكان باقي مي مانند و بعد از استريل دوباره استفاده مي شوند. حتي بهتر است كه اين لباسها( لباس زير، پيراهن، شلوار، كفش و دستكش) يك بار مصرف باشند. استفاده از لباسهاي يك تكه براي كار توصيه مي شود.

ه) هر گونه آلودگي اطلاع داده شده و افراد آلوده تا مدتي تحت مراقبت پزشكي باشند.

و) آبخوري بايد بيرون از آزمايشگاه باشد و حتي داراي پدالي براي خروج آب باشد. كليه مواد و حتي آبي كه از استحمام و يا شستشوي مواد منشأ مي گيرد ابتدا رفع آلودگي شود و سپس وارد سيستم فاضلاب شهري شود.

ز) وسايلي كه در اين آزمايشگاه ها از آنها استفاده مي شود را نبايد به آزمايشگاه ديگر انتقال داد. حتي انتقال اطلاعات به بيرون بهتر است با كمك كامپيوترهاي متصل به شبكه انجام گيرد.

نكاتي در مورد كار در آزمايشگاه هاي ژنتيك:

الف) استخراج DNA در مكاني انجام شود كه به دور از ساير قسمتهاي آزمايشگاه باشد. سطوح كار در صورت آلودگي بايد با شوينده هاي مخصوص رفع آلودگي شوند. براي مثال در صورت آلودگي با خون بايد سطح آلوده را با آب ژاول10% و سپس ساولن و بعد با آب شستشو داد.

ب) محل نگه داري نمونه هاي خون، باكتري و يا ويروس بايد از محل نگه داري DNA و RNA ، PCR Product   و آنزيمهاي مختلف مجزا باشد.

ج) كليه وسايل آلوده بايد اتوكلاو و استريل شوند. بعضي وسايل را مي توان با كمك مواد شيمياي آلودگي زدايي كرد. اما بعضي وسايل از جمله سمپلرها را مي توان اتوكلاو كرد و به صورت باز در معرض UV قرار داد.

د) دستگاه هايي مثل ترازوي حساس را بهتر است با پارچه نرم آغشته به شوينده ها و يا آب تميز كرد. تماس مواد شيميايي از جمله حلالهاي آلي با سطح ترازو ممنوع ميباشد. فشار زياد به سطح ترازو باعث كاهش حساسيت و دقت آن مي شود.

ه) براي تعيين PH مواد مختلف از الكترودهاي ويژه استفاده مي شود. براي مثال الكترود انتيموان يا HF فقط براي تعيين ميزان PH اسيد هيدروفلوريك استفاده مي شود. اما بعضي PH مترهامثل PH متر با الكترود كالومل اشباع و يا الكترودهاي Single Junction   به صورت عمومي استفاده مي شوند. الكترود PH متر حساس است و لازم است بعد از شستشو همواره در داخل بافر ويژه(KCl) قرار گيرد. استاندارد كردن PH متر بايد توسط يك فرد آگاه انجام شود.

و) پرتو ماوراء بنفش بر روي پوست و چشم اثرات خطرناكي مي گذارد. تا حد امكان از تابش UV به سطح پوست و چشمان حذر كنيد.

ز) كار با مواد راديو اكتيو قوانين خاص خود را دارد. فقط افرادي كه داراي فيلم بچ مي باشند اجازه كار با مواد راديو اكتيو را دارند. آزمايشگاهي كه در آن با مواد راديو اكتيو كار مي شود بايد مجزا بوده و با كمك علائم هشدار دهنده مشخص شود.

ح) ميكروپيپت ها از جمله وسائل مهم كار در آزمايشگاه مي باشند. هرگز از ميكروپيپت خارج از محدوده مشخص شده آن نبايد استفاده كرد. همچنين نبايد ميكروپيپت را طوري نگه داشت كه محتويات داخل تيپ وارد ميكروپيپت شوند. حجم داخل تيپ را بايد با چشم كنترل كرد. هنگام برداشتن مواد از داخل ظرفهايي مثل فالكون بايد احتياط كرد كه لوله سمپلر به ديواره ظرف برخورد نكند تا آلودگي از اين طريق منتشرشود. هر ميكرو پيپت لازم است هر از چند گاهي كنترل و تنظيم شود. نوك سمپلرهاي مصرف شده بايد به طور كامل و از سمت نوك در محلول ساولن 10% غوطه ور شوند. بيرون ماندن نوك سمپلرها و خشك شدن آنها مي تواند منجر به توليد آئروسل هايي شود كه آلودگي محيط كار را به دنبال دارند. نوك سمپلرها بايد بعد از اتوكلاو دفع شوند.

و) مواد خطرناك از جمله آكريل آميد و اتيديوم برومايد را نبايد وارد سيستم فاضلاب شهري كرد. در صورت آلودگي لباس بايد فوراً از بدن دور شوند. سطوح آلوده بايد سريعاً از آلودگي زدوده شوند و در مورد اتيديوم برومايد با كمك UV مطمئن شويد كه آلودگي بر جاي نمانده است. هنگام آلودگي بدن لازم است بخش آلوده با آب فراوان براي مدت طولاني شسته شود. از تماس دست ديگر براي شستشو اجتناب كنيد.

ز) دستگاه هاي سانتريفيوژ بسيار حساس و در عين حال مي توانند خطر ناك باشند. هرگز دستگاه را از جاي خود تكان ندهيد. در صورت آلودگي دستگاه حتماً بعد از اتمام كار آن را تميز كنيد. بهتر است روتور را فقط با اتانول 70% و آب مقطر شست و سپس خشك كرد. در صورت قفل شدن دستگاه به دليل قطع برق يا هر عامل ديگر مسئول دستگاه يا آزمايشگاه را خبر كنيد. لوله ها را به طور بالانس مقابل همديگر قرار دهيد. موقع سانتريفيوژ لازم است درب لوله ها كاملاً بسته باشد. فقط زماني كه سانتريفيوژ به دور مد نظر شما رسيد دستگاه را ترك كنيد. در صورتي كه صداي غير معمول از دستگاه شنيديد، اولين كاري كه مي كندي كم كردن دور دستگاه و خاموش كردن آن است.

كمك هاي اوليه در آزمايشگاه:

الف) هر آزمايشگاه بايد مجهز به مدلهاي مختلف كپسولهاي اطفاء حريق و جعبه كمك هاي اوليه باشد.

ب) همواره محل جعبه كمك هاي اوليه و كپسولهاي آتش نشاني را به خاطر داشته باشيد.

ج) هنگام رو برو شدن با يك سانحه خون سردي خود را حفظ كنيد. تنها يك تصميم منطقي مي توان شما را در آن موقعيت كمك كند.

د) هر حادثه اي را به مسئول آزمايشگاه گزارش دهيد. بعد از حادثه در صورت نياز به پزشك مراجعه نماييد.

ه) روش مناسب براي درمان هر حادثه را آموزش ببينيد. براي مثال:

در صورت پاشيدن هر ماده به داخل چشم: اولين و منتقي ترين كار شستن چشم با آب فراوان است. آب را بايد از سمت بيني وارد چشم كرد تا چشم ديگر آلوده نشود. نبايد از مواد شيميايي ديگر براي خنثي كردن اثر ماده اول استفاده كرد پلكها را بايد باز نگه داشت و در صورت استفاده از لنز سريع آنها را خارج كرد. در صورت ادامه ناراحتي مراجعه به چشم پزشك ضروري است.

  در مورد مسموميت هاي لازم است نام عامل مسموميت كننده را بدانيد. مسموم را نبايد وادار به استفراغ كرد. به مسمومي كه با يك ماده سوزاننده دچار مسموميت شده در صورتي كه بهوش است هر از چند گاهي آب بخورانيد.

در سوختگي ها در درجه اول محل سوختگي را با يك گاز استريل بايد پوشاند. سعي نكنيد لباس را از پوست سوخته جدا كنيد. به جاي استفاده از انواع پمادها بهتر است مسدوم را سريع به پزشك برسانيد.

و) براي خاموش كردن آتش از كپسول ويژه آن استفاده كنيد. موارد مصرف هر كدام از كپسولهاي CO2 , آب و پودر را به خاطر بسپاريد.

بازگشت به صفحه تکنیک های آزمایشگاهی

امانت داری و اخلاق مداری: استفاده از این منابع با ذکر منبع زیست شناسی غضنفری (zistamooz.com)   بلامانع می باشد.